Kościół ewangelicki w Szczytnie





Wystrój i wyposażenie

















Wydarzenia do roku 1717

Jako datę wprowadzenia chrześcijaństwa na terenie południowych Mazur, przyjąłem datę odprawienia pierwszego nabożeństwa w pomieszczeniu wydzielonym na ten cel. Z dokumentów historycznych nie wynika, kiedy się to odbyło. Należy jedynie przypuszczać, że miało to miejsce w pierwszym zameczku wybudowanym na terenie Szczytna.
Według profesora filozofii i historii z Królewca, urodzonego w Jabłonkach (wieś na trasie Szczytno - Nowe Kiejkuty – Dźwierzuty) Christopha Hartknochta - miało to miejsce w roku 1266. W swoim dziele „Stare i nowe Prusy” z roku 1684 stwierdza, że w roku 1266 został wybudowany z inicjatywy margrabiego Georga Friedricha, drewniany zamek w Szczytnie. Od imienia komtura elbląskiego Ortolfa z Trewiru, któremu podlegał cały obszar Galindii, zamek nazwano Ortolfsburgiem - później Ortelsburgiem. Zamek ten został spalony przez Litwinów w roku 1370. Później zbudowano w tym samym miejscu zamek z kamienia i cegły.

Pierwsze udokumentowane nabożeństwo odprawione zostało w dniu 30 listopada 1402 r., w trakcie wyświęcania zamkowej kaplicy PW. Św. Anny w nowo wybudowanym zamku. Prawdopodobnie obok zamku istniał także cmentarz, o czym świadczą m.in. szczątki ludzkie odkryte w XIX wieku podczas kopania wałów.

W dniu 5 września 1485 r, na mocy dokumentu wystawionego przez biskupa Mikołaja Tuengena, pierwszym proboszczem Parafii w Szczytnie PW. Św. Katarzyny zostaje Mikołaj z Rzekwuja (Gollub - „Historia miasta Szczytna”-„Geschichte der Stadt Ortelsburg”). Należy więc uznać, że w dniu tym istniał już Kościół w formie odrębnego budynku, zlokalizowany w miejscu dzisiejszego Kościoła przy ul. Warszawskiej.
Pierwsze kościoły były drewniane, w dodatku mieściły się w pobliżu drewnianej zabudowy mieszkalnej, co narażało je na często zniecane wówczas pożary. Narażone były również na zniszczenie, w wyniku prowadzonych w tym czasie wojen.
Kościół z roku 1485 spłonął w czasie wojny z Polską w latach 1520-1521. Został szybko odbudowany, prawdopodobnie jeszcze przed rokiem 1525, kiedy to pierwszym ewangelickim proboszczem zostaje ks. Stephanus, który służył Słowem Bożym nie tylko w Szczytnie ale również w Trelkowie (Schöndamerau) i Dźwierzutach (Mensguth). Nabożeństwa odbywały się co dwa tygodnie.

Niestety w wieku siedemnastym, kościół płonie czterokrotnie, tj. w roku 1638, 1653, 1669 i 1698. Po każdym pożarze Kościół był odbudowywany. W czasie odbudowy nabożeństwa odbywały się w „wielkiej sali” zamku.

Ostatni pożar zdarzył się w roku 1714.

rok1698

Fragment panoramy Szczytna z roku 1698.
W lewym górnym rogu - kościół ewangelicki

Budowa i modernizacje

W tym też roku rozpoczęto przygotowania do wzniesienia nowego, murowanego kościoła, który ostatecznie wybudowano w latach 1717-1719. Budowniczym był królewiecki majster (Maurermeister) MATZ, który otrzymywał wynagrodzenie w wysokości 600 talarów, 50 Scheffel zboża(jednostka miary zboża o pojemności od 5 do 250 litrów) i 25 Tonnen (baryłek ?)piwa.
Król Fryderyk Wilhelm I, jako patron, ofiarował 10 000 cegieł, 20 000 dachówek, 200 ton wapna, belki i deski.

Brak wzmianek na temat prac budowlano -remontowych w XVIII i pierwszej połowie XIX wieku.

Większe prace modernizacyjne przeprowadzono w latach 1906-1907, Nadbudowano wieżę, wykonano nowe pokrycie dachu, odnowiono wnętrza, ołtarz i ambonę. Prawdopodobnie wtedy też dobudowano kruchtę przed wejściem głównym. Wymieniono stolarkę okienną i częściowo drzwiową. Położono posadzkę.


Szczytno-1914

1914 r - Wśród ruin zniszczonego Szczytna

Widok z ul. 1-go Maja
Szczytno 1914 r

1914 r - Wśród ruin zniszczonego Szczytna

Widok z ul. Odrodzenia

W czasie I wojny światowej kościół, jako nieliczna budowla w mieście ocalała (patrz zdjęci powyżej), mimo iż m. Szczytno w 90 % zostało zniszczone w wyniku ostrzału artyleryjskiego w dniach 29 - 30 sierpnia 1914 r. wojsk rosyjskich pod dowództwem gen. Samsonowa. Całowitemu zniszczeniu uległy budynki proboszczówki mieszczącej się przy ul. Polskiej (czyt. rozdz. "pozostałe obiekty") Podobnie i w roku 1945 - sam kościół nie ucierpiał zbytnio, natomiast spalony został budynek Superidentury mieszczący się w miejscu obecnego biurowca Spółdzielni Mieszkaniowej i PKO oraz uszkodzony został bliźniaczy budynek obecnej Plebanii (przed II wojną światową zamieszkiwali w tym budynku II i III Proboszcz).

superindentura

Budynek superindentury

budynek superinndentury

Budynek superindentury

W okresie powojennym przeprowadzono niewielki remont w roku 1949. W roku 1959 otynkowano zewnątrz oraz wymalowano wnętrza w/g wskazówek Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

W dniu 10 października 1970 r. o godz. 20 zauważono wydostający się z kościoła dym. W/g relacji p. Lorkowskiej (osoba prowadząca przez wiele lat, szkółkę niedzielną oraz chór)paliło się w dwóch miejscach - koło organów i przy ołtarzu, co świadczy o celowym podpaleniu. Oficjalna wersja natomiast stwierdzała, że pożar wybuchł w wyniku zwarcia instalacji elektrycznej. Spaleniu uległy organy i częściowo strop przy wieży. Pożar szybko ugaszono ale cały kościół wymagał odnowienia. Prace remontowe przeprowadzono w roku 1972 i na początku 1973 r.
Dnia 29 kwietnia 1973 r. w czasie uroczystego nabożeństwa poświęcono ponownie kościół. W uroczystościach udział wziął Biskup Kościoła bp. dr Andrzej Wantuła, kurator Diecezji Mazurskiej- p. Edward Głowacki, ks. Sikora oraz proboszcz parafii ks. senior Paweł Kubiczek.

29.04.1973 r

29.04.1973 r. uroczyste nabożeństwo

W latach 1975 - 1976 wykonano nową elewację kościoła.

W styczniu 1984 r. pokrycie wieży zostało uszkodzone przez huraganowe wiatry. Zniszczeniu uległo pokrycie blachą tamburu wieży i częściowo iglica. Postanowiono również wymienić uszkodzone dachówki i zbutwiałe drewno. Koszt remontu został oceniony na kwotę 762 123 zł. Zakupiono większą ilość dachówek, które częściowo zostały wykorzystane przy remoncie dachu wieży w roku 2001.

Pod koniec XX wieku, w związku uszkodzeniami dachu jak i elewacji, Proboszcz Parafii i Rada Parafialna postanowili przystąpić do gruntowego remontu kościoła. Cele jakie sobie postawiono wydawały się zupełnie nie do osiągnięcia. Zaangażowanie się członków Rady Parafialnej bezpośrednio w przygotowanie odpowiednich dokumentów, wniosków o dotacje spowodowało jednak, że z pomocą Bożą, remont kościoła zakończony został w roku 2005.

„I otrzymacie wszystko, o co z wiarą będziecie prosić w modlitwie” (Mt.21,22)

Wykonano:

Realizacja remontu kościoła możliwa była dzięki wsparciu finansowemu:

marzec 2005 r

marzec 2005 r.

Odnowiona wieża
marzec 2005 r

marzec 2005 r.

Zbity tynk

wrzesień 2005 r.

wrzesień 2005 r.

Odnowiony kościół
wrzesień 2005r r

wrzesień 2005 r.

Odnowiony kościół

Opis bryły kościoła

Opis konserwatorski

Kościół usytuowany jest w centrum miasta przy skrzyżowaniu ul. Warszawskiej (Kirchenstrasse)z ul. Polską (Kasiserstrasse) i ul. Odrodzenia (Marktplatz). Obiekt dominujący w panoramie miasta. Monumentalna budowla, nawiązująca podziałami elewacji, detalem oraz kształtem otworów do stylu barkowego. Należy do najładniejszych świątyń na terenie powiatu szczycieńskiego. Założona na planie wydłużonego prostokąta, z wielobocznie zamkniętym prezbiterium i masywną wieżą, o korpusie rozczłonkowanym regularnie rozmieszczonymi półkolistymi oknami.

Kościół zbudowany jest z dużej ręcznie robionej cegły, z nieznacznym użyciem małego kamienia polnego, na zaprawie wapiennej. Fundamenty prawdopodobnie zbudowane są z dużego kamienia polnego granitowego. Nadbudowana część wieży z mniejszej cegły na zaprawie wapiennej. W wieży stalowe ankry na śrubę rzymską. Gzyms części korpusu drewniany profilowany.
W zakrystii sklepienie krzyżowe.
W nawie sklepienie pozorne z spłaszczonym łuku, z deskowym pułapem pod bitym do konstrukcji więźby.
W kruchcie północnej strop belkowy pod bity deskami na zakładkę. W kruchcie wieży strop belkowy nagi, z podciągami, w belkach owalne wycięcia na sznury dzwonów. Na nowszych poziomach wieży także stropy belkowe nagie na dwóch podciągach.
Więźba dachowa - "spod siekiery" ze znakami montażowymi trójkątnie nacinanymi od północy i rzymskimi od południa, na tyble, z oryginalnymi stalowymi kotwami.
Dach wyniosły dwuspadowy a w części ołtarzowej łamany wielobocznie, jednoprzestrzenny. Na korpusie głównym odeskowany na zakładkę, pokryty dachówką esówką, a w części wielobocznej karpiówką. Zakrystia i kruchta północna pokryta esówką. Hełm wieży pokryty drobną dachówką holenderką. Latarnia hełmu i tambur obite blachą miedzianą. Pierwotnie wieża zakończona była chorągwią z datą 1919 .
Posadzki za ołtarzem fragment oryginalnej z kwadratowych (25 x 25 cm) ceglanych płytek, w nawie między ławkami deski, a w przejściach betonowe czarne i szare w skośną szachownicę, podobne szare i czerwone w kruchcie północnej. W zakrystii w wejściu i przy kominku oryginalne wytarte cegły płaskie oraz stare deski. W kruchcie wieżowej ceramiczna lub betonowe z barwionymi narożnikami na czarno, a pod schodami oryginalne cegły płaskie. Na wieży podłogi deskowe białe. Na emporach podłogi z desek.
Empory dwu etapowe, wsparte na drewnianych kolumnach o toskańskich kapitałach, stojących na murowanych postumentach z drewnianą plintą. Kolumny podtrzymujące strop belkowy nagi, belki sfazowane ze spływami ostrołucznymi. Balustrada empory pełna, drewniana ramowo- płycinowa z proflilowanym parapetem.
Kubatura
- korpus do gzymsu - 3750 m3
- wieży do gzymsu - 1020 m3
- zakrystii do gzymsu - 100 m3
- kruchty północnej - 75 m3
Powierzchnia użytkowa
- nawy - 380 m2
- kruchty wieży - 18 m2
- kruchty północnej - 11 m2
- zakrystii - 18 m2


rzut poziomy

Rzut poziomy kościoła

rysunek wieży

Rysunek wieży


plan z 1916 r.

Szkic polowy z 1916 r.


Ołtarz

Rzeźbiony ołtarz powstał prawdopodobnie na początku XVII, możliwe, że około roku 1720 (w tym samym czasie co ambona)).
W środkowej części przedstawia sceny z życia Pana Jezusa: narodzenie, ukrzyżowanie, zmartwychwstanie i wniebowstąpienie. Z obu stron znajdują się figury przedstawiające Marię z dziećmi, Martę w żałobie , dwóch apostołów oraz aniołów: dwa zasmucone anioły na wysokości sceny ukrzyżowania i dwa tryumfujące anioły na wysokości sceny zmartwychwstania. Całość przyozdobiona jest formami/detalami późnego baroku.

Ołtarz 1902

Ołtarz - lata 1902-1906

zęcie ze strony Archiv Ostpreussen
oltarz6 (430 kB)

Ołtarz




Ambona

Ambona ufundowana została, jak głosi tablica u wejścia na ambonę, w roku 1719 przez urzędnika królewskiego ze Szczytna Christiana Fischera i jego małżonkę Reginę Holdschu.
Ambonę podtrzymuję posąg Mojżesza z otwartą księgą Dekalogu. Całość wieńczy baldachim z posągiem Jana Chrzciciela.

ambona

Ambona

Widok z ołtarza
ambona

Ambona

Widok z chóru

napis

Napis nad wejściem

GOTT ZU EHREN
HAT DIESE CANZEL HERR
CHRISTIAN FISCHER KÓNIGL:GER:
VERVANDERT AMBT U:ADEL:GER:
SCHR: IMAMBTE ORTELSBURG NEBSTES
EHE GATTIN FR:MARIA REGINA HOLDSCHU
FERTIGES LASSEN
AD:1719
Mojżesz

Mojżesz podtrzymujący ambonę

Mojżesz

Zdjęcie z początku XX wieku

źródło: Archiv Ostpreussen



Chrzcielnica

Brak danych dotyczących czasu powstania chrzcielnicy.
Ornamentyka świadczy, że pochodzi z tego samego okresu co ołtarz i ambona, tj z początku XVIII wieku.

chrzcielnica

chrzcielnica




Obrazy

Po obu stronach ołtarza wiszą olejne obrazy nieznanych malarzy:
- po lewej "Ukrzyżowanie"" z XIX w. "
- po prawej "Chrystus ratujący tonącego Piotra" z XIX w.
Jedynie na odwrocie obrazu "Chrystus ratujący tonącego Piotra" widnieje data 1890.

ukrzyżowanie

Ukrzyżowanie

Chrystus-Piotr

Chrystus ratujący tonącego Piotra




Organy

Dopiero w połowie XIX wieku jest wzmianka na temat budowy nowych organów. W roku 1860 wyceniono stare organy na kwotę 150 talarów. Jesienią 1862 zdemontowano je a w roku 1862 organomistrz Terletzki zbudował nowe organy. W roku 1907 zostały przebudowane i zmodernizowane a w latach trzydziestych dwudziestego wieku przerobiono je na organy elektryczne. Niestety w dniu 10 październik 1970, organy spłonęły.

W dniu 28.10.2007 r. odbyło się uroczyste nabożeństwo dziękczynne, na którym podpisano akt darowizny organów na rzecz Parafii.
Honorowy gościem był p. Helmut Tuttas - ofiarodawca organów. Należy przy tym podkreślić, że p. Helmut Tuttas, nie tylko zakupił organy ale opłacił również ich demontaż w Niemczech, transport do Szczytna i ponowny montaż w kościele w Szczytnie.

Więcej na ten temat na stronie "wydarzenia"

organy

Organy

Dzwony

Dzwony odlane zostały w roku 1921 przez firmę lub firmy Urlich &Weule i zainstalowane w trakcie przeprowadzanego w latach dwudziestych XX wieku gruntownego remontu kościoła.

Na dzwonach widnieje napis URLICH & WEULE APOLDA BOCKENEM. Pod tą nazwą można odnaleźć dwie firmy: Gebrüder Urlich, Glockengiesserei AG. Apolda oraz Turmuhrenfabrik und Glockengießerei Johann Friedrich Weule z Bockenem. Siedzibami tych firm były miejscowości położone w Turyngii (Niemcy): Apolda między Weimarem a Jeną i Bockenem – na trasie Hannover - Gõttingen. Firma z Apolda zasłynęła miedzy innymi odlaniem w roku 1923 dzwonów Św. Piotra znajdujących się w katedrze w Kõln (Kolonia).

dzwony

Dzwony

zdjęcie z maja 2005 r.

Każdy dzwon posiada inskrypcje w języku niemieckim:

Największy

DIE LEBENDEN RUFE ICH
DIE TOTEN BEKLAGE ICH
ALLZEIT ZUR EHRE GOTTES


Żywych wołam
Martwych opłakuję
Zawsze ku chwale Bożej

Średni

EHRE SEI GOTT IN DER HÕHE
UND FRIEDE AUF ERDEN

Chwała na wysokościach Bogu
a na ziemi pokój
tekst z Ewangelii Św. Łukasza 2.14

Najmniejszy

KOMMT DENN ES IST ALLES BEREIT

Chodźcie bo już wszystko gotowe.

Wcześniej były również trzy dzwony: dwa zostały odlane w roku 1819 lub w roku 1859 a ich fundatorami byli burmistrz Kowalewski i kupiec Link. Trzeci dzwon mający „wspaniałe brzmienie” (von herrlichem Klang), pochodził z wieży zamkowej. Niestety największy dzwon nie posiadał właściwego brzmienia, został więc w roku 1858 ponownie odlany przez ludwisarza Grossa z Królewca. Odlew ten również nie był najlepszy. W roku 1876 znów dokonano nowego odlewu. Należy domniemywać, że w czasie I wojny światowej dzwony zostały przetopione na sprzęt wojskowy.

Więcej na temat symboliki dzwonów można przeczytać
na stronie: www.seminare.pl/11/ - artykuł ks. Janusza Nowińskiego „ Dzwon w tradycji i kulturze Europy” – plik: nowinski.doc oraz na stronach miasta Apolda (www.apolda.de), określanego jako „ miasto dzwonów” (Glockenstadt Apolda), w szczególności na podstronie
http://www.apolda.de/sites_stadtportrait/04traditionen03glocken/deutsch.htm
i http://www.apolda.de/sites_stadtportrait/04traditionen03glocken/deutsch.htm opisującej muzeum dzwonów.

Zegary kościelne

Zegary a faktycznie jeden mechanizm zegarowy znajduje się w specjalnym wydzielonym pomieszczeniu na ostatniej kondygnacji wieży. Wskazówki poruszane były, bo obecnie zegar jest nieczynnny, przy pomocy czterech wysięgników odchodzących od głównego mechanizmu.
Zegar pochodzi, jak stwierdza to Hugo Krüger w swej książce "Die Kirchen des Kreises Ortelsburg", z wieży starego zamku. We wrześniu 1902, kiedy to wieża starego zamku została rozebrana, zegar został zainstalowany na wieży kościoła.

mechanizm zegara

Mechanizm zegara

mechanizm zegara

Mechanizm zegara


Wieża z cyferblatem

Wieża z cyferblatem

cyferblat od środka

Cyferblat od środka

Tablica nagrobna
Płyta nagrobna

Oryginał

Apoc.XIV v.13
Seeling sind die Todtem die in dem Herrn sterben.
Hier ruhen die entseelten Gebeine
ChristinBarbara Koneckin
GeborneMannovin
Welche das Licht der Welt
An.1731.22 Martz erblickt und
An.1733 13 Julii um Herrn
entschlafen ist


Tłumaczenie

Objawienie Św. Jana XIV,13
Błogosławieni są odtąd umarli, którzy w Panu umierają.
Tu spoczywają  doczesne szczątki
Chrześcijanki Barbara Koneckin
z domu Mannovin
która przyszła na świat
22 marca AD 1731
zasnęła w Panu 13 lipca AD 1773


Podziemie pod zakrystią

W trakcie prac remontowych odkryto wejście do podziemi. Okazało się, że znajdują się tam zbezczeszczone szczątki doczesne jednej osoby dorosłej i dwójki dzieci.
Przy szczątkach znajdowała się zniszczona tablica nagrobna, której zdjęcie zamieszczono niżej.
Z dostępnych dokumentów jak i dodatkowych przedmiotów znajdujących się w podziemiu wynika, że grabieży dopuścili się prawdopodobnie żołnierze radzieccy w 1945 r. Po wojnie podziemie to zostało zamurowane z polecenia ówczesanego proboszcza ks. dra Alfreda Jaguckiego.
Uczyniono to samo w roku 2005. Ponownie zamurowano wejście pozostawiając szczątki w stanie pierwotnym.

tablica

Prawdopodobnie napis ten brzmi
Hermań Crangot
geboren d. 8 A.....
1818
Jeżeli "A...." oznacza nazwę miesiąca,
to w j. niemieckim miesiącami
zaczynającymi się na literę "A" są:
kwiecień -APRIL i sierpień -AUGUST.

W języku polskim napis ten brzmi (?):
"Herman Crangot
urodzony 8 kwietnia lub sierpnia 1818 r"

Pozostałe obiekty znajdujące się na terenie nieruchomości

Pierwszy dom mieszkalny dla ewangelickiego proboszcza, zwany wówczas "Widem" lub "Widmut", zbudowany został w pierwszej połowie XVI wieku u zbiegu dzisiejszych ulic: Polskiej i Warszawskiej.
Ze sprawozdania z wizytacji kościoła w roku 1541. wynika, że nie był to tylko dom mieszkalny ale całe gospodarstwo składające się, oprócz budynku mieszkalnego, ze stodoły, stajni, wozowni, szopy i budynku (pomieszczenia) ogrodowego. Zabudowania te, tak jak i kościół płonęły w latach : 1638, 1653, 1669 i 1698 i były ponownie odbudowywane.

W XIX wieku powstał u zbiegu ulic Polskiej i Warszawskiej (w miejscu dzisiejszego parkingu) okazały budynek z białej otynkowanej cegły z kopertowym dachem pokrytym czerwoną cegłą. Wejście główne było od ul. Polskiej (wówczas Kaiserstrasse).
Budynek ten spłonął w dniu 30 sierpnia 1914 w czasie ataku wojsk Samsonowa.

Widmut

Widmut - widok z ul. 1-go Maja

Okres przed I wojną światową
Ruiny proboszczówki

Ruiny proboszczówki

Sierpień 1914 r.

Po I wojnie światowej parcela, gdzie stał dom parafialny, została sprzedana z przeznaczeniem na obiekt sklepowo - biurowy.
Ze środków uzyskanych ze sprzedaży parceli wybudowano w latach 1921 - 1922 nowy budynek w miejscu dzisiejszego parkingu przed biurowcem Spółdzielni Mieszkaniowej "Odrodzenie". W budynku tym mieściło się mieszkanie Superintendeta, który był jednocześnie pierwszym proboszczem, oraz sala lekcyjna.

budynek superindentury

Budynek superidentury

Okres przed II wojną światową

W latach 1915-1922 pierwszy proboszcz mieszkał w budynku czynszowym przy ul. Wielbarskiej (dzisiejsza ul. Wielbarska + ul. Curie-Skłodowskiej). Od roku 1919, w tym samym budynku mieszkał również trzeci proboszcz.
Po śmierci drugiego proboszcza, który posiadał własny budynek mieszkalny, wybudowano nowy bliźniaczy budynek parafialny z przeznaczeniem na mieszkanie dla drugiego i trzeciego proboszcza. W roku 1945 spłonął doszczętnie budynek superintendury, częściowemu zniszczeniu w wyniku uderzenia bomby uległa lewa część budynku parafialnego a mieszkanie w prawej części zostało całkowicie splądrowane. Zniszczenia były tak wielkie, że skierowany do pracy w Szczytnie ks. Jerzy Sachs musiał zamieszkać z dala od kościoła, przy ul. Konopnickiej. Dopiero po uporządkowaniu ks. Sachs zamieszkał w budynku parafialnym.

plebania 1945 r.

Plebania - rok 1945

odbudowa plebanii

Rok 1952 - odbudowa plebanii

W roku 1952 odbudowano lewą cześć budynku, nieco ją powiększając. Uzyskano przez co duże pomieszczenie przeznaczając go na kaplicę. W kaplicy, do dnia dzisiejszego, odbywają się nabożeństwa w okresie zimowym.

Plebania

Plebania

Maj 2005 r.

Pod koniec lat siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych XX wieku wybudowano, staraniem ks. seniora Pawła Kubiczka, nowy budynek, w którym na piętrze mieszczą się trzy pokoje gościnne i kuchnia, a na parterze trzy pomieszczenia garażowe.

hotelik

Hotelik

Marzec 2005 r.

widok z wieży

Widok z wieży

Maj 2005 r.
koniec strony